Het beeld Het afscheid dat Umberto Mastroianni in 1955 maakte lijkt in eerste instantie niet meer te zijn dan een samenvoeging van verschillende massa´s. Wie zich laat leiden door de titel, herkent er twee innig omstrengelde figuren in. Het is onmogelijk om de exacte anatomie van deze mensen te bepalen.

Het beeld Het afscheid dat Umberto Mastroianni in 1955 maakte lijkt in eerste instantie niet meer te zijn dan een samenvoeging van verschillende massa´s. Wie zich laat leiden door de titel, herkent er twee innig omstrengelde figuren in. Het is onmogelijk om de exacte anatomie van deze mensen te bepalen. Sommige delen stellen een hoofd, arm of been voor, maar vaak is niet zeker tot welke van de twee uitgebeelde figuren het lichaamsdeel behoort. Mastroianni wilde niet zozeer de menselijke figuur nabootsen, maar juist de emotionele spanning tussen twee mensen die helemaal in elkaar opgaan. Sinds 2000 staat Het Afscheid op het beeldenterras.

Mastroianni versterkt de spanning in het beeld door contrasterende vormen te gebruiken. Hij wisselt vlakken en hoekige volumes af met rondingen en gewelfde massa's. In de herhaling van die twee soorten vormen brengt hij bovendien een ritme aan dat beweging aan het beeld geeft. Door de verschillende onderdelen langs een diagonaal te schikken, versterkt hij die beweging. In de vorm van de sokkel wordt de dynamiek van het beeld onderstreept.

Ook in de huid van het beeld komen de spanning en beweeglijkheid terug. Mastroianni heeft het brons zeer geraffineerd afgewerkt, met een ritmische afwisseling van donkere partijen en oplichtende accenten. Tijdens het gietproces zijn verschillende gaten in het oppervlak ontstaan. Kleine, regelmatige gaatjes zijn overgebleven na het verwijderen van de stangen waarmee het beeld na het gieten wordt opgetild. Grotere, grillige gaten zijn het gevolg van het gietproces. Gewoonlijk worden zulke onvolkomenheden na het gieten weggewerkt. Mastroianni wilde echter de ontstaanswijze van het beeld niet verhullen en liet de gaten zitten.

Umberto Mastroianni werd internationaal zeer gewaardeerd en ook Nederland kreeg belangstelling voor de Italiaanse beeldhouwer. Zijn werk werd onder andere in 1955 getoond op Sonsbeek in Arnhem en op een solotentoonstelling in de Rotterdamsche Kunstkring in maart 1957.

De tentoonstelling in de Kunstkring kwam in zekere zin voort uit de tentoonstelling Mostra in 1954.

Umberto Mastroianni werd internationaal zeer gewaardeerd en ook Nederland kreeg belangstelling voor de Italiaanse beeldhouwer. Zijn werk werd onder andere in 1955 getoond op Sonsbeek in Arnhem en op een solotentoonstelling in de Rotterdamsche Kunstkring in maart 1957.

De tentoonstelling in de Kunstkring kwam in zekere zin voort uit de tentoonstelling Mostra in 1954. Mastroianni ontbrak op deze expositie van eigentijds beeldhouwwerk uit Italië. Dit gemis werd in 1957 in de Kunstkring ruimschoots goedgemaakt met een overzicht van zijn werk uit de periode 1941 tot 1956, waaronder tien grote bronzen beelden.

Op voorspraak van de Stichting Herrijzend Nederland kocht de gemeente Rotterdam het beeld dat als De minnenden op de expositie te zien was. Het werd geplaatst in de hal van het nieuwe Centraal Station, met goedkeuring van de architect, Sybold van Ravesteyn. Tijdens de opening van het station op 21 mei 1957 werd de sculptuur van Mastroianni, onder de aan de locatie aangepaste naam Het afscheid, door burgemeester Gerard van Walsum aangeboden aan de Nederlandse Spoorwegen.

Na herinrichting van de stationshal kwam het beeld van Mastroianni wat verloren te staan tussen kiosken en kaartjesautomaten. De Commissie Internationale Beelden Collectie benaderde de NS in 2000 met het verzoek het beeld in langdurige bruikleen af te staan. Het beeld kreeg een ereplek op het nieuw in te richten Beeldenterras aan de Westersingel. Omdat het daar in de buitenruimte kwam te staan, is het grondig gereinigd en gerestaureerd. Ook de ankers die het beeld op zijn sokkel hielden, waren verbogen en werden vervangen. Net als de andere beelden op het terras kreeg het beeld een leistenen sokkel, een replica van de oude sokkel.

In Het Afscheid van Umberto Mastroianni zijn twee sterk geabstraheerde figuren samengesmolten tot een compacte massa. Het figurenpaar is opgebouwd uit segmentvormige en hoekige vlakken, waarin alleen van een zekere afstand benen, rompen, armen en hoofden herkenbaar zijn. Aan de achterzijde van het beeld is goed te zien dat Mastroianni uitging van een breedarmig kruis als basisstramien.

In Het Afscheid van Umberto Mastroianni zijn twee sterk geabstraheerde figuren samengesmolten tot een compacte massa. Het figurenpaar is opgebouwd uit segmentvormige en hoekige vlakken, waarin alleen van een zekere afstand benen, rompen, armen en hoofden herkenbaar zijn. Aan de achterzijde van het beeld is goed te zien dat Mastroianni uitging van een breedarmig kruis als basisstramien. Aan de voorzijde overheerst een spel van diagonalen, wat nog eens extra nadruk krijgt door de schuine sokkel, zodat van het geheel een grote dynamiek uitgaat. Een van de figuren helt tot buiten het standvlak, alsof hij of zij tijdens de innige omhelzing van de grond wordt opgetild door de ander. Daarmee doet het beeld zijn oorspronkelijke titel De minnenden eer aan, hoewel dat zeker niet direct duidelijk is.

In zijn lange carrière is Umberto Mastroianni – hij was de oom van acteur Marcello Mastroianni -– altijd uitgegaan van het natuurlijke motief, maar de resultaten daarvan hebben nogal gevarieerd. In de tijd dat Italië onder fascistisch bewind stond, werkte hij aan portretten en bustes in klassieke stijl. Vanaf de oorlogsjaren werd zijn werk experimenteler en maakte hij bijna abstracte composities, soms als gevolg van de keuze van de onderwerpen. Van zijn plastische benadering van zoiets immaterieels en ijls als een wolk bijvoorbeeld, uit 1949, gaat een vreemd werking uit.
Voor zijn figuursculpturen in de jaren vijftig greep Mastroianni terug op het kubisme en het Italiaanse futurisme van kort voor de Eerste Wereldoorlog. Dat is goed te zien in Het Afscheid uit 1955. De dynamiek van diagonale lijnen en de vervormingen van het motief – als vindt de omhelzing plaats in een uitgerekt moment waarin vormen in elkaar overvloeien – zijn afgeleiden van het futurisme. Ook de gaten en gaatjes in het beeld, ontstaan door niet afgewerkte oneffenheden in het gietproces, versterken dat idee van vervloeiing, beweging en uiteenvallen; van een proces in de tijd.

Dat Het Afscheid in Rotterdam is gekomen, is in eerste instantie te danken aan een omissie van de Rotterdamse Kunstkring. Deze instelling had in 1954 de ‘Mostra’ georganiseerd, een tentoonstelling van contemporaine Italiaanse beeldhouwkunst in de tuin van Museum Boymans. De sculpturen op deze expositie, van onder anderen Marini en Manzù, waren allemaal afkomstig uit Milaan, dat toen het centrum van de Italiaanse beeldhouwkunst was. Mastroianni, die zijn hele leven in Turijn heeft gewerkt, was er daarom niet bij. Toch genoot hij in Nederland al enige bekendheid, zeker nadat zijn werk op de Biënnale van Venetië in 1954 was bekroond en hij vertegenwoordigd was op Sonsbeek 1955. Dat bracht de Rotterdamse Kunstkring er toe om, drie jaar na de Mostra in maart 1957, juist aan hem een solotentoonstelling te wijden. Bij die gelegenheid werden in de Maasstad tien grote bronzen van Mastroianni geëxposeerd, waaronder De Minnenden. Een kleine, gestileerde portretbuste op de tentoonstelling werd aangekocht door Museum Boymans. In overleg met de Stichting Herrijzend Nederland verwierf de gemeente nog een tweede, groter werk: De Minnenden. Het was uitgekozen door Sybold van Ravesteijn, de architect van Rotterdamse Centraal Station. Het beeld was immers bestemd voor dit nieuwe gebouw en daarom door de gemeente geschonken aan de Nederlandse Spoorwegen. Bij de onthulling in de stationshal, op Opbouwdag 21 mei 1957, bleek de titel van de sculptuur gewijzigd in Het afscheid, omdat men dat toepasselijker vond in deze entourage.
Van Ravensteijn had overigens eerder al Henry Moore benaderd voor twee gevelsculpturen op beide flanken van het station. Om onduidelijke redenen ging de samenwerking niet door en werden de bedoelde beelden uiteindelijk ontworpen door J.H. Baas, een staflid van Van Ravensteijns bureau. De keuze voor het beeld in de hal is gelukkiger uitgepakt. Het motief van het omhelzende paar en de dynamische vormentaal passen goed bij de hectiek van een stationshal. De diagonale vlakken van de sokkel waarop het wervelende figurenpaar kwam te staan, onderstreepten die dynamiek nog eens.
Helaas bleef er van die wisselwerking tussen beeld en gehaast reizigerspubliek weinig over na de intrede van grote gele kaartautomaten in de directe nabijheid van Het Afscheid. Ze drukten het ingetogen brons volkomen weg (afb). Toen duidelijk werd dat het Centraal Station een grondige uitbreiding en vernieuwing zou ondergaan, benaderde de Commissie Internationale Beeldencollectie de NS met het verzoek de sculptuur voor langere tijd af te staan ter versterking van het beeldenterras langs de Westersingel. Daar is het nu, op een leistenen replica van de vroegere sokkel, te zien tussen de veel forsere werken van Auguste Rodin en Fritz Wotruba.

Jelle Bouwhuis

Jeanette Oosthoek, Italiaanse beelden in Rotterdam, Rotterdam 1996.
Nello Ponente, Mastroianni, Rome 1963.